Sỏi thận còn được gọi là sạn thận, là do kết quả của sự kết tủa của một số chất chứa trong nước tiểu. Những sỏi này thành lập trong thận và sau đó lưu chuyển qua niệu quản (ureter) xuống bàng quang. Nếu nhỏ nó có thể thoát ra với nước tiểu. Trong trường hợp sỏi lớn không thể đi qua được niệu quản nên nó cứ nằm trong niệu quản, gây nghẽn niệu quản và làm cản trở dòng nước tiểu đi xuống bàng quang làm bệnh nhân lên cơn đau. Có nhiều yếu tố gây sỏi thận như nhiễm độc, vài loại ẩm thực, thuốc và những điều kiện làm tăng hàm lượng canxi hay những chất khác như  oxalat và axit uric trong nước tiểu. Loại sỏi thận thường thấy nhất là loại sỏi thận chứa canxi.

bai-thach-so-do-cau-tao-than

 Dịch tễ học (Epidemiology)

Đối với đàn ông, giai đoạn đầu cơn đau sỏi thận thường xảy ra giữa tuổi 30 và 60. Tỷ lệ mắc bệnh cho đàn ông chưa từng mắc bệnh sỏi thận bao giờ là từ 3 tới 4 trường hợp cho 1000 người trong một năm giữa tuổi 30 và 60 và giảm dần với tuổi. Đối với đàn bà tỷ lệ cao nhất xảy ra giữa tuổi 20 và 30 (khoảng 2 cho 1000 người mỗi năm) và giảm xuống 1 cho 1000 đàn bà trong một năm cho 10 năm sau.

Những cuộc nghiên cứu mới đây chỉ ra rằng bệnh nhân sạn thận có nguy cơ bị tái hồi từ 30% -50% trong 5 năm. Tỷ lệ bệnh tái phát đối với đàn ông được báo cáo là 3 lần cao hơn đối với đàn bà. Tuy nhiên những sự kiện lấy từ những nghiên cứu có kiểm soát ngẫu nhiên cho thấy tỷ lệ tái phát bệnh thấp hơn, từ 2 cho 100 người một năm cho tới 5 cho 100 người một năm.

bai-thach-san-than-2

 Bệnh sinh học (Pathophysiology)

Có nhiều loại sỏi thận. Khoảng 83% sỏi của đàn ông và 70% sỏi của đàn bà có chứa canxi, dưới hình thức canxi oxalate. Nói chung, bệnh nhiễm trùng đường tiểu hay những bệnh cơ quan như bệnh cường tuyến cận giáp (hyperparathyroidism) thường gây nên dưới 10% sỏi thận cho đàn ông và 25% sỏi thận cho đàn bà. Các loại sạn khác như cystin, uri, và struvite thường ít thấy hơn. Tuy nhiên chúng cần được chú trọng vì sự bệnh có thể tái phát.

Một sỏi thận sẽ được kết tụ khi nồng độ những chất kết hợp thành cao hơn độ tan biến của chúng. Nguyên nhân kết hợp sạn thận thay đổi với tùy loại sạn. Sỏi cystine chỉ tạo thành ở những người mắc chứng rối loạn liệt gen thể nhiễm sắc định hình (autosomal recessive disorder), có cystin trong nước tiểu. Sỏi axit uric kết tụ ở những người có nước tiểu axit, có hay không có bệnh trong nước tiểu có axit uric. Sỏi struvite chỉ kết tụ khi bị nhiễm trùng niệu quản phần trên do vi trùng sản xuất urease. Sỏi đôi khi kết hợp do sự kết tủa của những thuốc như acyclovir và indinavir.

bai-thach-soi-than-3

Sỏi có chứa đựng canxi có nhiều nguyên nhân. Sỏi chứa canxi phosphate xảy ra khi có nhiều canxi trong nước tiểu, có ít citrat trong nước tiểu và nước tiểu kiềm. Sỏi loại này thường là kết quả của những bệnh như bệnh ống thận quá acid và bệnh cường tuyến cận giáp. Sỏi canxi oxalate kết hợp khi nồng độ canxi, oxalat, hay axit uric tăng lên và citrat trong nước tiểu giảm xuống.

 Yếu tố gây bệnh

Sự kết hợp sỏi thận tùy thuộc nhiều yếu tố: nước tiểu, ẩm thực, yếu tố di truyền cũng như sự hiện diện của những bệnh khác. Nồng độ, chứ không phải chỉ số lượng tổng quát những yếu tố trong nước tiểu là những xác định then chốt cho sự kết hợp sạn thận. Ý nghĩa của nồng độ nhấn mạnh tới sự quan trọng của số lượng chất lỏng được uống và của khối lượng nước tiểu. Tuy nhiên, sự thành lập sỏi không thể ước đoán được bằng thành phần nước tiểu không thôi. Một số yếu tố ẩm thực liên quan tới nguy cơ thấp mắc sạn thận gồm có dùng nhiều canxi, kali, phytate và dùng ít protein thực vật, natri và sucrose. Ngoại trừ ẩm thực, những yếu tố toàn thân (systemic factors) như chỉ số khối lượng thân hình (body mass index) cao (đặc biệt cho đàn bà), bệnh thống phong (gout) và bệnh cường tuyến cận giáp cũng có ảnh hưởng.

bai-thach-benh-gout

Triệu chứng

Tùy theo kích thước của sỏi thận, vị trí của cục sỏi trong niệu quản, hoặc là nó có liên quan đến nhiễm trùng thận hay không, những triệu chứng có thể khác biệt như đau lưng hay bên hông, có máu trong nước tiểu, ói mửa, nóng sốt, đi tiểu thường xuyên hay có cảm giác cần đi tiểu ngay, và thấy đau khi tiểu tiện.

(còn tiếp)

BS Trịnh Cường, DS Trịnh Nguyễn Đàm Giang

Nhận xét